مربوط مىشده است . اقتران مواسم و مراسم كشوردارى و دهگانگرى با جشن دبيران ؛ و اينكه بيرونى تأكيد نموده است كه رستهء دهگانان و دبيران كشور يكى باشند ، بسيار پرمعنا و تفسيرپذير و به غايت نشانگر مراتب اعتبار و منزلت اجتماعى صنف كاتبان در ادوار باستان است ، چندان‌كه وزيران و سياست‌مداران كشور حتى در دوران اسلامى هم غالبا از رستهء ايشان برمىآمدند « 1 » . مدارك و شواهدى وجود دارد حاكى از آنكه دبيران گذشته از امور سياسى ، همانا در امور سپاهى هم حقّ نظارت داشته‌اند ؛ اعمال نظامى به رايزنى و صوابديد ايشان صورت مىبسته است . اما اينكه هوشنگ پيشدادى به عنوان بنيادگذار جشن دبيران ياد شده ، اولا جز به قدمت آن - يعنى بسيار قديم‌تر از عهد هخامنشى تعبير نتوان كرد ، ثانيا اينكه از لحاظ كيش اخترشناسانه يا اخترگويانه ( - تنجيمى ) هرمسى ، اين‌همانى « هوشنگ » ايرانى - همچون « طاط » مصرى و « اخنوخ » يهودى و « ادريس » اسلامى - با « هرمس » يونانى ( - عطارد ) تطبيق يافته ، كه يكى از خدايان يونان - پسر « زئوس » ( - مزدا / مشترى ) بوده ، بعدا با « مركورى » روميان ( - عطارد ) يكى گرديده ؛ و از به دو امر علامت خاصّ او « تير » عطارد ( - كادوسئوس ) بوده است « 2 » . در يك‌كلمه ، آيين هرمسى - يعنى كيش « عطارد » كه مبدّل ايرانى آن به اشارهء بيرونى ، كيش هوشنگى - همانا « تيرگان » ( - عطاردگان ) است . به همين لحاظ ، جشن دبيران تيرگان را ، نه تنها ويژهء دبيران ( - كاتبان ) بل چنان‌كه در « ماتيگان سى روز » پهلوى آمده ، آن روز به ارباب علم نجوم هم اختصاص داشته است ، خصوصا آنكه مىدانيم اخترشناسان عهود باستانى ايران ، اساسا از طبقهء دبيران بشمار مىآمده‌اند . در دوران پيش از ساسانى ، و به‌ويژه در عصر مادى و هخامنشى ، پيشهء دبيران را هم « مغان » ماد داشته‌اند ، كه اختر ماران نامدار روزگار خود بوده‌اند ؛ و بسا كه تيرگان ( - عطاردگان ) را هم ايشان بنياد كرده‌اند ، كه در اين آيين رازآميز پيشگانى قطعا از منجّمان و اخترشناسان بابلى پيروى نموده‌اند . اختر - ايزد تير با « نبو / انبو » بابلى ، « نيمبو » آشورى ، « ميكائيل »

--> ( 1 ) . رش : ايران در زمان ساسانيان ( كريستن‌سن ) ، ص 153 - 157 . ( 2 ) . رش : معارف اسلامى ( دكتر نصر ) ، ص 62 . / نمونه‌هاى نخستين انسان ، ج 1 ، ص 190 ، 197 ، 249 ، 269 و 271 .